Vergi kayıp ve kaçağı, yıllardır tartışılan ve daha uzun süre de tartışmaları devam edeceğe benzeyen bir konu. Dolaysız vergilerde yani gelir ve kurumlar vergilerindeki kayıp ve kaçak oranının yüksek oluşu, vatandaşa da olumsuz yönde yansıyor. Gelir ve kurumlar vergisi toplanamayınca, dolaylı vergilere yükleniliyor, bunun faturasını da gelir seviyesi ne olursa olsun tüm vatandaşlar ödüyor. Böyle olunca da akaryakıtta, cep telefonunda, otomobilde, meşrubatta ve daha birçok alanda, "dünya rekoru" Türkiye'ye ait oluyor.Alkollü içkide dünya rekoru Türkiye'ye ait değil ama AB ortalamasının çok üzerindeyiz. Örneğin şarapta, 12 AB ülkesi şarap üretiminden ÖTV almıyor. Fransa ve Macaristan'da ise 1 litre şaraptan sadece üç sent (5 Yeni Kuruş) tutarında ÖTV alınıyor. Türkiye'de ise, şaraptan alınan ÖTV, AB ülkeleri ortalamasının yüzde 360 fazlası... 1000 litre alkollü içki üzerindeki ÖTV, Euro olarak; Birada AB ortalaması 333, Türkiye'de ise 707, yüksek alkollü içkilerde, ÖTV Türkiye'de 9.602, Avrupa ülkelerinde ise 6.721.Dikkate alınması gereken önemli bir nokta da AB ve Türkiye'deki tüketicilerin satın alma gücü arasındaki farkla ilgili...

Turizmde, Avrupa ülkelerinin çoğunda KDV oram, temel KDV oramnın üçte biri ya da yarısı civarında (1). Bu da kayıp ve kaçağın bir başka nedeni...
Fransızların "Fazla vergi, vergiyi öldürür" sözünde olduğu gibi, Türkiye'de de yüksek oranlı vergiler, vergileri olumsuz yönde etkiliyor. Vergi kaybını artırıyor. Akaryakıtta, alkollü içkilerde milyarlarca dolarla ifade edilen kayıptan ve kaçak üretimden söz ediliyor.

VERGİ İNCELEME SONUÇLARI
Son 5 yıla ait vergi inceleme sonuçları, tabloda gösterilmiştir. Ülkemizde, Nisan 2007 itibariyle vergi inceleme sayısı ile mükellef sayısı arasında bir kıyaslama yaptığımızda, vergi mükelleflerinin, yaklaşık yüzde 2'sinin incelenebildiği sonucu ortaya çıkıyor.

VERGİ KAYIP VE KAÇAĞININ NEDENLERİ
Herkesin de bildiği gibi, vergi kayıp ve kaçağının çok sayıda nedeni var. Vergi, devletin en önemli ve en sağlıklı geliri. Devletin toplam gelirlerinin yüzde 85'inin vergi gelirlerinden oluşması, verginin önemini; toplanan vergilerin yüzde 1 maliyetinin oluşu ve karşılıksız olarak alınması, sağlıklı gelir olma boyutunu ortaya koyuyor.
Yeterince vergi toplanamayınca, faizle borç alınıyor. Sonra, alınan borç ve faizi, yeni borçlanmalarla ödenebiliyor. Yıllardır devam eden kısır döngü bu...
Peki... Niçin vergi toplanamıyor?
Yıllardır hiçbir hükümetin görmediği, gördüklerinin de üzerine gidip çözüm getirmediği, nedenler aşağıdaki gibi.

1-  Vergi oranları, özellikle sigorta primi oranları çok yüksek. Geçtiğimiz yıl kurumlar vergisi ve gelir vergisi oranlarında yapılan indirimler, olumlu bir gelişme. Ancak olaya tüm vergiler yönünden bakmak gerekiyor.
2-  Mükellefin insanca yaşayabileceği bir tutar kadar en az geçim indirimi uygulanmıyor. Şu andaki indirim tutarı "sıfır" lira! 2008'den itibaren, özellikle asgari ücretliyi rahatlatacak bir indirimin uygulanacak olması, olumlu bir gelişme.
3-  Harcamaların, büyük bir kısmı gider yazılamıyor.
4-  Vergi sistemi, son derece karmaşık. Uzmanları bile anlamakta zorlanıyor. Mevzuat sık sık değişiyor hatta geriye dönük ani değişiklikler bile yapılıyor.
5- Vergi yükü adil ve dengeli değil. Vergiler mali güce göre alınmıyor. Vergi yükü adaletli ve dengeli olarak dağıtılmıyor. Dolaylı vergilerin oranı yüzde 70'e çıktı. Türkiye, yasalara uymak suretiyle vergisini ödeyenler için halen bir "vergi cehennemi". Buna karşılık, kaçıranlar ve kayıtdışı olanlar için bir "vergi cenneti" olmaya devam ediyor.
6- Yasallık ilkesi ihlal ediliyor.
7-  Sürekli olarak, kümesteki kazların yani kayıtlı mükelleflerin üzerine gidiliyor. Kümesin dışındaki kazlar, elini kolunu sallayıp rahatça dolaşabiliyorlar.

8-  Amele, çoban, bellboy, çaycı, alkolik-esrarkeş gibi kişiler adına şirket kuruluyor, bunlar yönetici yapılarak vergi kaçırılıyor. Yasalarda, bu uygulamayı engelleyecek bir düzenleme yer almıyor.
9- Tablo halinde belirttiğimiz gibi, vergi inceleme oranı yüzde 1-2, "nasıl olsa yakalanmam" diyenler çok fazla...
10-   Kaçırılan vergilerle edinilen gayrimenkul, otomobil, banka mevduatı, şirket hissesi vs. "Nereden buldun?" diye sorgulanamıyor.
11- Vergi güvenlik önlemleri yetersiz, etkin denetimler yapılamıyor.
12- Vergi cezaları caydırıcı olmaktan uzak.
13-  Vergi düzenlemeleri, toplumsal uzlaşmaya dayanmıyor. Maliye'nin dışarıdan gelen öneri, uyarı ve eleştirilere fazla yatkın olmayan bir yapısı var.
14-  Basit usule göre vergilendirme, vergi kaybını ve kayıtdışılığı körüklüyor.
15- Vergi kanunlarında vergi dışındaki yasalarla hatta tebliğlerle de düzenleme yapılıyor.
16-  Mükellefe kapalı ve şeffaf olmayan bir vergi yönetimi var.
17-  Vergi denetim kurumlarında, yıllardır devam eden çekişme önlenemiyor.
18- Vergi yasaları çok sık değişiyor. Reform yerine "yama" şeklinde değişiklikler yapılıyor. 1980'den bu yana yaklaşık 200 değişiklik yapıldı.
19- Vatandaşların yüzde 97'si, ödedikleri vergilerin layıkıyla gerekli yerlere sarfedildiğine inanmıyor.
20- Zaman zaman çıkan vergi afları, vergi ahlakını bozuyor, vergiye uyumu azaltıyor.
İşte size, belli başlı 20 neden...

SONUÇ
Vergi kayıp ve kaçağı, Türkiye ekonomisi ve Maliyesinin en önemli sorunlarından biri.  Türkiye'nin dürüst mükellefleri koruyan, diğerlerini cezalandıran, ciddi bir "vergi reformuna" ihtiyacı var. Örneğin, vergi kayıp ve kaçağıyla ilgili olarak, yukarıda sıraladıklarımız, olayla ilgisi olan çok kişinin bildiği nedenler. Üstelik yeni bir olay da değil, yıllardır böyle... Nedense hiçbir hükümet bu yönde bir vergi reformuna girişmiyor.
"Vergide reform" isteyenlerin, ne yapmaları gerektiği belli... Yeter ki bu konuda adım atsınlar...

 

(1) Değişik ülkelerdeki vergi oranları, sektörler itibariyle vergiler ve dolaylı-dolaysız vergi oranlarının dağılımı konusunda, geniş bilgi, ayrıntılı açıklama ve tablolar için Bkz. Şükrü KIZILOT, Cem KILIÇ, Okan MÜDERRİSOĞLU, AB Yolunda Mali Dünyamız, TİSK Yayınları, Ankara 2006 (Not: tisk.org.tr ya da 0(312) 439 75 92'den bu kitabı ücretsiz edinebilirsiniz).